تبلیغات
نگارستان - ادامه مقاله باغ بی برگی

ادعا نمی کنم بهترینم ولی خوشحالم که بهترین ها مرا برگزیده اند

ادامه مقاله باغ بی برگی

تاریخ:دوشنبه 20 تیر 1390-10:00 ق.ظ

    

 

رمز و رمز گرایی

 

    اخوان  شعر هایش را  خاصه شعر ها ی روایی به صورتی تمثیلی و رمزی بیان می كند كه ورای مفاهیم ظاهری مفاهیم دیگری نیز نهفته است . زیرا غرض شاعر از نقل  وقایع و حكایت ها خود وقایع نیست ؛ بلكه قصه و روایت نزد او وسیله ای برای بیان است بیان مقاصدی ورای آن چه از ظاهر آن ها بر می آید . او در همان ابتدا  كه شعرش را آغاز می كند در واقع مساله ای اجتماعی یا سیاسی و حتی فلسفی را مطرح می كند كه در ورای آن فكر و اندیشه ای فراتر از آن چه ابتدا به نظر می رسد وجود دارد و بر خواننده ی اشعار اوست كه به دنبال غرض اصلی شاعر و  معنی و مراد تمثیل  برود . [1]                                                                                              

     برخی از رمز ها و نماد های شعر « باغ من »

باغ بی برگی : باغ بی برگی همان ایران است كه در زمان شاعر خزان زده و بی برگ و بار است

 

ابر : ركود سردی و سكون یا حكومت غیر مردمی كه بر ایران حاكم بوده است

 

آسمان :  تمامیت فضای سیاسی و اجتماعی جامعه كه در صورت صاف و آبی بودن نشانه و رمز آزادی و صفا و صمیمیت  در حالت ابری و خاكستری ركود و سستی و خفقان است .

 

پوستین : در شعر«  میراث » از آخر شاهنامه فرهنگ و تمدن اصیل و پاك با تمام سرمایه های مادی و معنوی اش كه از گذشته های دور به ارث رسیده :

 

پوستینی كهنه دارم من
یادگاری ژنده پیر از روزگارانی غبار آلود
سالخوردی جاودان مانند
 مانده میراث از نیاكانم مرا ، این روزگار آلود
[2]  

ولی در شعر  « باغ من » پوستین می تواند امكانات رعب انگیز حكومت ظالمانه استبدادگران باشد

 

سردی و سرما : محیط خفقان آور ظالمانه  ، استبداد

 

باد سرد خزانی : خفقان و سركوب شدید ، عوامل استبداد و دیكتاتوری

 

بهار : آزادی و رهایی از بند استبداد

 

برگ درخت : امید و آرزو ، برگ های خزان زده :  امید های بر باد رفته

 

باغبان : رهبر ، حامی ، نگهبان

 

رهگذر : افراد دیگر جوامع كه گاه نیم نگاهی به این جامعه ی فلاكت زده داشته اند

 

پاییز : هوای پر از فریب و رنگارنگی و اختناق

 

میوه های سر به گردون سای :بزرگان ، دانشمندان ، شاعران ، روشنفكران و همه ی افتخار آفرینان سترگ

 



[1] [1]   . احمد پور  ، علی ،« رمز و رمز گرایی در اشعار اخوان » انتشارات ترنج  ، چاپ اول ، 1374 صص6-7 

[2] اخوان ثالث ، مهدی ،«آخر شاهنامه » « میراث » ص43

 

    در زبان فارسی بسیاری از پیشینیان و معاصران از پاییز و جلوه های آن به صور گوناگون به اقتضای مقام سخن گفته اند ، برخی از این آثار وصفی است بسیار كوتاه از منظره ی زیبای خزان و گاه به شرح ، سخن می رود از سرما و افسردگی و پرواز زاغان ، تغزلی پاییزانه و مناسب و احیانا گریز به مدح ممدوح .                                

     می دانیم كه پاییز آغاز فصل سرماست و گذشتگان گاه با بهره گیری از مجاز گاه به جای پاییز یا خزان ، از زمستان یاد می كرده اند.                                                                                                            

 «یونانیان قدیم كه چهار فصل را به شكل چهار زن نمایش می دادند زمستان را زنی تصویر می كردند سر برهنه ، در كنار درختانی بی برگ و آنگاه كه چهار جانور را برای نشان دادن فصل ها بر می گزیدند ، زمستان به صورت یك سمندر نقش می شد . » [1]                                                                                                   

« اخوان شاعری محتوا گرا و مضمون اندیش است و با گذشته گرایی های مفاخره آمیز ، حماسی ، اساطیری و نوستال‍ژیك خود به وزن و زبانی پرطنطنه روی می كند كه برایند آن ها ساختی هماهنگ است . شعر تلخ اجتماعی و سمبولیسم او با بدبینی پایان ناپذیر ناشی از شكست همراه است . او كه از  زمان كنونی اش نا « امید »شده ، به حسرت از گذشته های افتخار آمیز یاد می كند .  در شعـر سمبــولیك  « باغ من » این وی‍‍ژگی ها با هم جمعند .

    شعر با تصویری زیبا آغاز می شود شاعر در بند اول با هجاهای بلند  ، عملا به شعر نرمش بخشیده و از دست طنطنه ی وزن « فاعلاتن » نجاتش داده . در بند دوم ، همراه با باد ، باران و شولای زمخت عریانی درخت در برابر باد كه اگر لباسی دارد ، برگ های شكسته است وزن را به نسبت مطنطن كرده ، به وی‍ژه با مكثی كه در میانه ی مصراع اول این بند ایجاد می كند ، به شعر ضرباهنگی بهتر می بخشد . همین آهنگ در بند بعدی تكرار می شود و اخوان كه ضروری می بیند فضای شعر و زبان آن با همان توفندگی اش محفوظ باشد ، از نومیدی سخن می گوید ، آن هم توام با خشم و بی اعتنایی . در مصراع نخست این بند با قطع و وصل هایش همین موقعیت را باز می گوید . در بند چهارم به این باغ بزرگ زمانه رو می كند كه هنوزش زیبا می داند ، اما تنها به خاطر گذشته كه سرسبز بود و خرم و شاخه هایش با محصولش سر به آسمان می زد و هچون امروز دچار انحطاط نبود . و پادشاهی چون پاییز بر اسب نمی نشست و فاتحانه نمی خرامید و خون به دل خنده های باغ نمی كرد . اخوان ساده به گذشته می نگرد . با این همه ، زیبایی شعر در این است كه صریحا خط زمانی را نمی شكند و روایت را به گذشته های دور می برد ( در خط آخر بند چهارم ) و تقابلی بین زیبایی باز مانده از دیروز و زشتی امروز ایجاد می كند . [2]  

      این شعر هم از وزن برخوردار است و هم از قافیه ، منتهی تركیب این عناصر در مصراع های كوتاه و بلند كه به اقتضای جریان طبیعی سخن ، از طبع شاعر تراویده به صورتی تازه و دلكش است . و به این معنی كه شاعر توانسته است در این سمفونی ِ حاصل از نغمه ی حروف و حسن تركیب كلمات ، مصراع بندی ، وقف ها ، سكوت ها ، تكیه بر برخی اجزاءِكلام و بجا نشاندن قافیه ها ، در هر مورد ، به تناسب مقام ، آهنگی مناسب به سخن ببخشد . ذوق او  از آرایش های لفظی و معنوی كلمات نیز بهره برده است ؛ از این قبیل است : « پوستین سرد نمناك » ، « سكوت پاك غمناك» ، « شعله ی زر تار پود » ،‌« پرتو گرم » ،  « برگ لبخند » ، « تابوت پست خاك » ، « خنده اش خونی است اشك آمیز » ، « میوه های سر به گردون سای » ، « اسب یال افشان زردش » و امثال آن .

 

     در هر حال در برابر این همه اشعار فارسی  - كه بسیاری از آن ها خوب و زیباست- آنچه م . امید سروده با همه ی آن ها تفاوتی بارز دارد ؛ چه از نظر مایه و مضمون و چه از نظر صورت و طرز بیان به عبارت دیگر وی از این موضوع معروف و مانوس تابلویی تازه نقش كرده و اثری بدیع و بی سابقه پرداخته است كه اینك به تماشای آن می نشینیم :                                                                                                                      

      « باغ من » كه تاریخ سرودن آن خرداد 1335 است ، همچون شعر « زمستان » ظاهرا نمودار برخورد شاعر است با فضای خفقان زده ی كشور پس از كودتای 28 مرداد 1332 و آن چه او را می آزارد ، محیط تنگ و بسته و خاموش و، نبودن آزادی قلم و بیان ، نابودی آرمان ها ، تجربه های تلخ ، پراكندگی یاران و همفكران ، بی وفایی و پیمان شكنی ها و سرانجام كوشش هر كس برای به در بردن گلیم خود از موج و دیگران را به دست حوادث سپردن در آن سردی و پ‍‍ژمردگی و تاریكی است كه شاعر خزان اندیشه و پویندگی را احساس می كند در این میان غم تنهایی و بیگانگی شاید بیش از هر چیز در جان او چنگ انداخته كه وصف باغ خزان زده ی خویش را چنین آغاز می كند :                                                                                                                

                                                                                                                 

  « آسمانش را گرفته تنگ در آغوش  
ابر ، با آن پوستین سرد نمناكش
 باغ بی برگی
 
روز و شب تنهاست
با سكوت پاك غمناكش
»


      تصویرباغی خزان زده  فرا روی خواننده نقش بسته كه نه صدای بلبلی از آن شنیده می شود ونه بوی گلی و نه حتی آسمانی صاف بر فراز آن دیده می شود . همان گونه كه گفتیم باغ رمزی از جامعه ی خفقان زده ی عصر شاعر است با محیطی تنگ و بسته و خاموش كه سردی و سكون از در و دیوارش می بارد می بینید با وصف این باغ سرد و درختان سرمازده و بی برگ و بار شاعر احوال خود را در این جامعه ی ظلم زده چگونه بیان كرده است . مرجع ضمیر « ش » در « آسمانش » باغ است.  « پوستین سرد » نوعی بیان پارادوكسی است. زیرا پوستین باید گرما بخش باشد؛ حال آن كه صفت سرد با آن تناقض دارد. در تركیب « پوستین سرد نمناكش »هیچ نوع حس آمیزی به كار نرفته است . ولی در تركیب « سكوت پاك غمناكش » حس آمیزی زیبایی دیده می شود                                                                                                                                 

   « ساز او باران ، سرودش باد
    جامه اش شولای عریانی ست

    ور جز اینش جامه ای باید
    بافته بس شعله ی زر تار پودش باد »

     باد و باران در این شعر نمادی است از عوامل ویرانگر استبداد كه جز خرابی و ویرانی حاصلی به  بار نمی آورند و تنها لباسی كه برای این جامعه می بافند عریانی و بی برگ و باری است . تركیب متناقض نمای « شولای عریانی » زیبایی فوق العاده ای به شعر بخشیده است و این همان بی برگ و باری جامعه است و ارمغان نا دل پذیر پاییز در مصراع « بافته بس شعله ی زر تار پودش باد » باد فاعل جمله است كه در ادامه ی تصویر پیشین خلق شده است .«  شعله ی زر » استعاره ای است زیبا برای برگ های زرد باغ و نمادی است از آرزوهای بر باد رفته و آرمان های در حال اضمحلال شاعر و دیگر هم وطنانش . در این تصویر باد كه عامل ویرانگر  و برگریز است همچون بافندگان و خیاطان نیرنگ باز داستان معروف « هانس كریستین آندربرگ » لباسی دروغین بر تن سلطان ساده دل و گول باغ كشیده است كه او را در آتش حیله خواهد سوزاند!                                                    

 

  « گو برید ، یا نروید ، هر چه در هر جا كه خواهد
  
یا نمی خواهد
  باغبان
و رهگذاری نیست
 
باغ نومیدان
  چشم در راه بهاری نیست »

 نا امیدی « امید » در این قسمت رو می نماید . انحطاط و سرسپردگی چنان در لایه های زیرین و زبرین جامعه ریشه دوانده است كه حتی نمی توان كورسوی امیدی هم به بهبود اوضاع آن داشت .

 باغ نومیدان
چشم در راه بهاری نیست
گر ز چشمش پرتو گرمی نمی تابد
ور به رویش برگ لبخندی نمی روید
باغ بی برگی كه می گوید كه زیبا نیست ؟
داستان از میوه های سر به گردونسای اینك خفته در تابوت پست خاك می گ
و
ید
 

     در این قسمت رویكرد دوباره ی شاعر به گذشته ی پرافتخار باغ بزرگ زمانه است . همان باغی كه روزی بزرگ و سرسبز و چشم نواز بود و شاخسار گشن آن با میوه های خوش سر بر آسمان می سایید و همچون امروز دچار انحطاط نبود . تركیب زیبای « پرتو گرم » می تواند نوعی حس آمیزی باشد ، زیرا پرتو بیشتر مربوط بــه حس بینایی است و گــرم مربوط به حـس لامسه . دو تركیب اضافه ی تشبیهی  « برگ لبخند و تابوت پست خاك » در ارایه ی تصویری ناب و بكر كه از شگرد های اصلی اخوان است نقش عمده ای ایفا می كند . طول مصراع نفس گیر « داستان از میوه های سر به گردونسای اینك خفته در تابوت پست خاك می گوید » قابل توجه است . شاعر با بلندكردن طول مصراع فخامت و عظمت موضوع را بیشتر برای خواننده ملموس كرده است  .زیبایی انكار ناپذیر این قسمت در آن است كه صریحا خط زمانی را برش نمی زند و خواننده را با خود به گذشته های دور می برد و تقابلی بین زیبایی باز مانده از دیروز ها و زشتی و نابسامانی های امروزین ایجاد می كند .

 

باغ بی برگی
خنده اش خونی ست اشك آمیز
 
جاودان بر اسب یال افشان زردش می چمد در آن
پادشاه فصلها ، پاییز

فاتحانه خرامیدن پاییز در فضای سرد و ساكت باغ طنزی تلخ و گزنده است و علی رغم توضیحات مولفان ، اخوان در این قسمت نه تنها پاییز را زیبا نمی داند بلكه با تهكم تسلط ناروای حكومت غیر مردمی مستبدان را به ریشخند گرفته است .


   با توجه به توضیحات بالا، شایسته است در كتاب درسی سال دوم نیز توضیح آغازین صدر شعر اصلاح گردد. در كتاب یاد شده چنین آمده است : « شاعر بر خلاف دیگران پاییز را نه فصل بی حاصلی و خشكی و نا زیبایی كه مظهر زیبایی و پادشاه فصل ها می داند و هم اوست كه با اسب زرد یال افشان خویش در باغ زندگی شاعر می خرامد » [3] 
 

گر خطا گفتیم اصلاحش تو كن                مصلحی تو ، ای تو سلطان سخن

    والسلام        

15/7 1385



[1] یوسفی ، غلامحسین ، « چشمه ی روشن » ، انتشارات علمی ، بهار 1376

[2].تسلیمی ، علی ، « گزاره های در ادبیات معاصر ایران» نشر اختران 1383صص 69-71

 

ادبیات فارسی 2 ص 131       [3]



نوع مطلب : مقاله 

داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
اسماعیل هادی پور
شنبه 27 اسفند 1390 02:14 ق.ظ
با عرض سلام وادب
در تاریخ شنبه 27-12-90 ساعت 15/2 بامداد خدمت رسیدم و استفاده کردم .
موفق باشید . عیدتان مبارک
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.